Օլգա Գուլազյան

ՀԱՅ  ԲԵՄԱՐՎԵՍՏԻ   ԳՈՀԱՐՆԵՐԸ 

 

Օլգա Գուլազյան«Իմ կյանքի արշալույսը բացվեց սովետական իրավակարգում, իսկ ցարական օրերի մղձավանջային ծանր քսան տարիները ես շատ վաղուց ջնջել եմ իմ հիշողությունից: Ստեղծագործող դերասանին նույնքան անհրաժեշտ են բարենպաստ պայմաններ, որքան և շնորհք ու տաղանդ:  Սովետական թատրոնում աշխատանքիս երեսունվեց տարիներն ինձ նոր ուժ, նոր եռանդ տվին ու սպիացրին հին վերքերս: Արվեստագետի համար չկա այլ երջանկություն, քան անձնվեր նվիրվածությունն իր գործին: Իմ արվեստը  իմ կյանքի նպատակն է, իմ նշանաբանը, իմ երջանկությունը»:                                                                                  

Օլգա Գուլազյան



Սունդուկյանի անմիջական ցուցումներով

 Գուլազենց Օլինկան

       Հնամենի բարքերի բերումով առանց իրար ճանաչելու ամուսնացած հայրն ու վրացախոս մայրը, բարեբախտաբար,  հաշտ ու անբաժան ապրել են մինչ խորը ծերություն։ Ունեցել են  9 երեխա, որոնցից  2-ական աղջիկն ու տղան են կենդանի մնացել: Վերջինը` Օլինկան, ծնվել  է 1886-ին, երբ հայրը մոտ 60 տարեկան է եղել:  Չարաճճի, խենթ ու խելառ մանկությունն անցել է Թբիլիսիի  ամենաբարձրադիր, ամենաարհամարհված`  Խարփուխի թաղում, որի խորդուբորդ խոռոչ-փողոցներն` անուններ, իսկ խարխուլ տնակները համարներ չեն էլ ունեցել: Անգրագետ, միամիտ բնակիչները խաչերին ու սրբերին են միայն ապավինել  ամեն տեսակ անլուծելի խնդիրների ու դժբախտությունների ժամանակ:  

      Գուլազենց Օլինկայի  առաջին  «թատերական ներկայացումը» նոր-նոր դպրոց գնացող եղբոր` Մնացականի կարդացած պատմություններից մեկի սյուժեով հորինված «սատանայի խաղն» է եղել. մեծերի արխալուղները հագած, վառած լուցկիներով բերանից  «դժոխքի կրակներ» բաց թողնելով վազվզել  են մթնեցված սենյակում ի «նշան չարչարանաց» այն գծուծ մեծահարուստի, որը ոսկիները կուլ է տվել` ափսոսելով ողորմություն տալ:  8 տարեկանում Օլինկան  ոտք է դրել  Խարփուխի թաղի սուրբ Սարգսի ծխական 3 պատրաստական ունեցող դպրոցը: Շատ սուր հիշողություն ունենալով`երրորդ պատասխանողից հետո անգիր յուրացրել է դասը: Կրոնի դասերից ձանձրույթը հորից ծածուկ, ճրագի աղոտ լույսի տակ, փարատել  է եղբոր կարդացած գրքերի գիշերային ընթերցանությամբ: «Հայուհյաց բարեգործական կար ու ձևի» դպրոցում ամենասիրելի վարժուհին` հետագայում հայտնի երաժշտուհի Մարգարիտ Բաբայանը` Թբիլիսիի բժշկապետի աղջիկն է բացահայտել  և սրտացավ  ուղղորդել  Օլգայի ընդհանուր զարգացումը, գրելու ձիրքն ու վառ երևակայությունը:

                                           

«Երեսների քողը պատռած խայտառակ աղջիկները»

   Հավլաբարի «Կազարմաների» թաղում ներսիսյանցիների կազմակերպած սովորական երեկույթը` պար, երգ, արտասանություն, ֆանտ խաղալ – արտասովոր է դարձել  «Խեչոյի թուզ» վոդևիլի խաղարկմամբ, որը հաջորդ օրը մեծ դասամիջոցին աշակերտուհիները ներկայացրել են դպրոցում: Չազդվելով «Ձեր երեսների քողը պատռվել է,  ի՜նչ խայտառակ աղջիկներ պիտի դառնաք դուք ապագայում» նախատինքից` Խեչո-Օլգան ու Մնևոն Քյալփաջյան-Կատյուշան բարեկենդանի օրերին ընտանեկան ներկայացում են կազմակերպել  իրենց ծնողների համար` «խաղացանկային» «Խեչոյի թուզին» հավելելով աստվածաշնչյան իրենց իմպրովիզային պատկերը` «Հույս, հավատ, սեր», որն ավարտել են «Ով, Հայոց աստված» երգով: Հարևան հարմոն նվագող Յոսեբի կնոջից` կրկեսային դերասանուհի Ամալիայից, սովորած լինելով վարժ պարելը` Օլինկան Եվդոկիայի հետ նաև պարաշար է ներկայացրել` լեզգինկա, շալախո...  Գրաշար Ալեքսին, ում շալվարը փոխ էին առել Խեչոյի համար, մարգարեացել  է. «Տես, Օլինկա, ժամանակին քու անունը կգրվի իսկական թատրոնական աֆիշաներում»: Շատ շուտով, ինքը` Ալեքսին էլ շարել  է այդ ազդագրերը...

     Իրական թատրոնական փորձի  մասնակցել է, երբ Մացակ եղբայրը սիրողների խմբով իրենց տանը Սունդուկյանի «Էլի մեկ զոհն» է պատրաստել  հին դերասան Գեորգի Պարոն-Սարգսյանի ռեժիսորությամբ: Ուշի-ուշով հետևելով անհաջողակ դերակատարին` յուրացրել  է  Նատոյի դերն ու մի լավ փորձով ընդգրկվել  ներկայացման մեջ: Հարբեցող «ռեժիսորին» շուտով փոխարինել  են Ամո Խարազյանով, ով  լրջորեն  գործի գլուխ անցնելով` խաղացել  է նաև Միքայելի դերը: Օլինկան ստանձնել  է նաև Սալոմեի դերը: Միքայելյան փողոցում գտնվող «Էրմիտաժ» ամառային թատրոնում, գլխավոր փորձին անսպասելի հայտնվել է ինքը` Սունդուկյանը, ով պատահաբար անցնելիս նկատել  էր ազդագիրը: Շատ հավանելով Նատոն` էական ցուցումներ է տվել  Սալոմեի համար և  անկեղծորեն զարմացել, որ առաջին անգամ է բեմ դուրս գալիս: Երեկոյան ներկայացմանը ներկա գտնված Իսահակ Ալիխանյանն էլ  պատվիրել է պատրաստել Ցագարելու Խանումայի դերը: Մանկական արտաքինն ու զիլ հնչուն ձայնը նպաստել  են հետագայում փոքրիկ, չարաճճի, սուբրետ դերեր խաղալուն:

      1901-ի ամռանը Օստրովսկու «Եկամտավոր պաշտոն»-ում Ժադով-Խարազյանի հետ Յուլինկա խաղալիս նկատվել է դերասան Մաթևոս Աղայանի կողմից և ներգրավվել Սիրանույշի Բաքու ուղևորվող հյուրախաղային խմբում (Փառանձեմ, Հովհ. Աբելյան, Գևորգ Պետրոսյան, Գրիշա Ավետյան` «Դյադյա Գրիշա», Հովհ. Զարիֆյան...): Մերժել է Սիրանույշի «Քնարիկ» բեմական մկրտությունը. չէ՞ որ  ծնողների փառասիրությունն այնպես շոյվում էր  Գուլազյան ազգանվան  բեմելներից:

           Բաքվում դեբյուտը լինում է  «Հայրենական տուն» պիեսում  Մագդա-Սիրանույշի մորաքրոջ` 50 տարեկան հիստերիկ ու զավեշտալի  Ֆրանցիսկայի դերը, քանի որ ուրիշ դերակատար չունեին խմբում: Հենց միայն նրա մանկական տեսքը հանդիսասրահի բուռն ծիծաղն է առաջացնում, ինչպես և` Սեդրակ Թառայանի մի նոր պիեսում Սիրանույշի սկեսրոջ դերով բեմում հայտնվելիս: Ամենասրտակից օգնականը Փառանձեմն է լինում Բաքվի առաջին տարում, ով կարծես թե Թբիլիսիում Գևորգ Չմշկյանի տանը մնացած իր Երանյակ դստեր կարոտն էր առնում Օլգային գուրգուրելիս: Զարիֆյանն էլ  հաճախ հետը տանում էր ռուս հայտնի անտրեպրենյոր, միջակ դերասան Կրասովի խմբի ներկայացումներին: Երբ առաջին անգամ դիտում է նրանց խաղարկած Գորկու «Հատակումը», մեծ ցանկություն է ունենում Ալյոշկա կերպավորելու:

     Հոր ծանր հիվանդության լուրով վերադառնում է Թբիլիսի՝ մահվանից հետո մնալով  մորը նեցուկ: 1902-ին Թբիլիսիում հիմնված Հայոց դրամատիկական ընկերության խմբում  3-4 տարի աննշան դերեր է խաղում, ապա կրկին հայտնվում Բաքվում: Հայ բեմում առաջին անգամ ներկայացված «Դավաճանությունը» մեծ հաջողություն է ունենում Սիրանույշի Զեյնաբով, Աբելյանի Օթար-բեգով, Պետրոսյանի Անանիա Գլախայով, Իսահակ Ալիխանյանի Էրեկլեով, Մայսուրյանի Ռուքայայով: Այս դերասանախմբում լիովին բացված Գուլազյանը Գայանեով հաստատում է սուբրետի իր ամպլուան:  Երկրորդ պատասխանատու դերը Բաքվում` Գայանեի հակապատկեր Օլգայի դերն էր Յուժին-Սումբատովի «Շղթաներ» պիեսում, որտեղ, վերջապես, Սիրանույշն է նրա մոր դերում...  Տաղանդավոր խաղընկերուհու շնորհիվ հաջող է կատարում առաջին դրամատիկ դերը: Որքան էլ անհամապատասխան լինեին խաղացած դերերը փորձառությանն ու խառնվածքին, դերասանական աճի վրա բարերար ազդեցություն են ունեցել:


«Նոնիկյան»  յոթը   տխուր տարիներ

            Ամենատխուրն ու բովանդակազուրկն են եղել ամուսնական կյանքի  7 տարիները: Ամուսինը, որը շուտով  թողել է աշխատանքը,  արգելել  է  առանց իրեն ճամփորդել խմբերի հետ։ Նրա հետ շրջագայելիս ունեցած փողը չի  բավականացրել բուֆետներում խմած ոգելիցի պարտքերը փակելուն: Մի քանի տարի նրա ստիպմամբ ազդագրերում Նոնիկյանէ գրվել:  Խաղալով միայն ձմեռային 3-4 ամիսներին` մնացած ժամանակ  չնչին կոպեկներով կար է արել գոյությունը քարշ տալու համար: Վերջապես իրենում ուժ է գտել ազատվելու ստրկությունից և կրկին ապրել մորից անբաժան, հանգիստ ու խաղաղ։  Հարստացնելով  մտավոր պաշարը՝ էապես  լցրել է  ստեղծագործական «հարկադիր պարապուրդի»  7-ամյա անդունդը: Միամիտ մայրը, ով սիրում էր մի գործը մի քանի անգամ դիտել, հավանել  է  միայն աղջկա կենսուրախ դերերը. «Միր դարդը միզ հերիք չի, վուր թիատրումն էլ լաց ըլինք»: Երկար  ընդդիմացել է Շիրվանզադեի «Չար ոգու»  «օձի կծած»  Ջավահիրի դերը խաղալուն:Օլգա Գուլազյան

          Սև ռեակցիայի օրերին երբ Գուլազյանը ցանկություն է հայտնել հարբեցող կոշկակար Ալյոշկայի դերը (Գորկի, «Հատակում»)  խաղալու, ռեժիսոր Ստեփան Քափանակյանը սկզբում շատ է զարմացել, ապա` «փորձենք, իսկապես որ կարող է շատ ինքնատիպ բան ստացվել»: Առաջին իսկ մուտքով հետաքրքիր է ներկայացել Ալյոշկա-Գուլազյանը.   հարբած գարմոշկա նվագելով, անսանձ աղմկարարությամբ, կատվի խաղ-մկան մահ է  պատկերել, ապա, քրքջալով փախչելով,  ծաղրել  իրեն  հալածող ցարական ոստիկան-խրտվիլակ  Մեդվեդևի անզորությունը...  Զուբալովի տան բեմում և Արտիստականի գալյորկայում օվացիաներով է ընդունվել, թավշյա բազկաթոռների մեջ ընկղմված բուրժուաների դեմքերին ժպիտը սառչել է։

           1911-ին  ուժեղ դերասանական կազմով հանդես են եկել Բաքվում, ապա Մոսկվա մեկնել: Ստանիսլավսկին ու Նեմիրովիչ-Դանչենկոն Գեղարվեստական թատրոնի իրենց ռեժիսորական օթյակն են հատկացրել: Այդ օրերին Տուրգենևի պիեսներն էին խաղում Կաչալովի խմբի  դերասանները, որոնք հայերին հատկապես հրապուրել  են խոսքի նրբերանգներով, պարզ ու հստակ առոգանությամբ, ռեալիստական  խաղի անկեղծությամբ: Պետերբուրգում  էլ «Դավաճանությունը» խաղացել են  օվացիաներով, մարդահասակ շուշաններով...

 

                Աբելյանի գլխավորությամբ հաճախ ճամփորդելիս ամեն գարնան լինում է նաև Երևանում: 1916-17-ի ձմռանն աշխատում է Թբիլիսիում, դրամատիկ ընկերությունից անջատ, ապա մի շարք ներկայացումներ Կարսում  տալիս` այնտեղ էլ դիմավորելով ցարի տապալման  լուրը: Դերասան Հովսեփ Ոսկանյանը Թբիլիսիի  Ժողովարանում և Արհեստավորաց ակումբում երբեմն միաժամանակ էր  ներկայացում  տալիս դրամայի ու օպերետայի ուժերով: 1919-ին  Գուլազյանը լրացնում է այս խմբի  դերասանուհիների ուժեղ կազմը` Արուս Ոսկանյան, Արուս Ասրյան, Աստղիկ Երեմյան, Հասմիկ, Զաբել... Ամուսինը լծում էր ճանաչում գտած  ու հանդիսատես բերող Արուսին այնպես, որ ոչ մի գիշեր ազատ չէր մնում: Երբեմն Արուսը խնդրում էր  Օլգային փոխարինել իրեն: Հայ թատրոնը Թբիլիսիում «հուսահատ ու լքված լուսնոտի նման»   գոյատևում է մինչև 1921 թիվը։ 

                1923-24թթ.,  Լոպե դե Վեգայի «Ոչխարի աղբյուրի»  վրացական աննախընթաց հաջողությունից քաջալերված` Թբիլիսիի հայկական դերասանական խումբն էլ է Մարջանիշվիլու միզանսցեններով ու ձևավորմամբ Արտիստականում ներկայացնում այդ պիեսը: Հայ բեմում առաջին Լաուրենսիան մեծ հուզմունքով կատարում է Օլգա Գուլազյանը: Սուբրետների, անմեղ ու չարաճճի երեխաների, պառավների, դրամատիկ ու խարակտերային, թբիլիսյան կենցաղային տիպերի դերերից հետո 20-ից ավելի տարիների փորձառություն ունեցող արտիստուհին խաղում է իր առաջին հերոսական դերը: Համարձակ ու անվախ իսպանուհու  վրեժի ու ցասման, ապստամբության ու պայքարի  կրքով հագեցած մոնոլոգը երկար տարիներ Գուլազյանի համերգային ծրագրերի անբաժան մասն է կազմում: Միս ու արյունով, մարդկային հոգուն հարազատ, անբռնազբոսիկ, ճշմարիտ ու վառ գույներով գրված դերերը միշտ են նրան գերագույն բավականություն պատճառել:   1927-ին Սունդուկյանի անվան թատրոնում առաջին անգամ ռեժիսոր Արմեն Գուլակյանի բեմադրած «Խաթաբալա»-ի մեծ հաջողությանը նպաստեց Սունդուկյանին հարազատ դերասանների միջև ճիշտ դերաբաշխումը և հին Թբիլիսիին քաջ ծանոթ նկարիչ Ստեփան Թարյանի թեթև ու գունեղ ձևավորումը:

       «Իմ ամպլուան հայտնաբերվեց վոդևիլներ խաղալով` զարգացնելով բեմական տեխնիկան, շարժունությունը, ճկունությունը,- 1945-ին հուշագրում է համաժողովրդական սեր  վայելող արտիստուհին: - Բեմական առաջին անփորձ քայլերը բախտ եմ ունեցել սկսելու Գաբրիել Սունդուկյանի անմիջական ցուցումներով, ...խաղալով  կանացի թե ծեր, թե երիտասարդ գրեթե բոլոր դերերը: Իսկ 1926-ից երբ վերջնականապես տեղափոխվեցի Երևան, կանգ առա միայն 4-ի վրա` «Պեպո»-ի Էփեմիան, «Խաթաբալա»-ի Նատալիան, «Քանդած օջախի» և «Էլի մեկ զոհի» Սալոմեն: Այս 2 մայրերը կարծես իրար նման են, ինչպես Օստրովսկու Կուկուշկինան և Օգուդալովան, բայց, ինչպես և Օստրովսկունը, այնուամենայնիվ տարբեր են իրարից... Ավելի բազմերանգ է «Էլի մեկ զոհի» Սալոմեն... Էփեմիան ես խաղում եմ հոգեկան հաճույքի բուռն թրթիռով: Սա Նատալիա չէ,  ավելի փորձառու, խորամանկ, շողոքորթ ու չար է, կյանքի մութ կողմերին լավ տեղյակ «հանած-վարած» տիպ: Սունդուկյանի ցուցումով` չեմ թաքցնում, որ ինձ դուր է գալիս լակեյս` 18-ամյա  Սամսոնը, ում, ի ցույց ամենքի,  զուգում-զարդարում եմ. «Լաքիան պիտի լաքիա ըլի»: Մասիսյանցին պատահելու  Նատալիայի վախի զգացումը հատուկ շեշտված խաղալիս Զամբախով-Ավետ Ավետիսյանի հետ դրվագում ես ճշմարիտ արվեստի մեծ հոգեկան հաճույքն եմ ապրում»: 

          Խորհրդային հեղինակներից առաջին իսկ ընթերցմամբ Գուլազյանին  սիրելի են  դարձել` Սուրովի «Լուսաբացը Մոսկվայի վրա» պիեսի տեքստիլ ֆաբրիկայի հնագույն բանվորուհի, անձնվեր էնտուզիաստ  Ագրիպինա Սեմյոնովնան, ով 12 տարեկանից նույն ֆաբրիկայում աշխատելով` իր թոռնիկին էլ խրախուսում է տեր-բանվորուհին դառնալ նրա. Կոռնեյչուկի «Պլատոն Կրեչետի» հիվանդանոցային տարեց բուժքույր Խրիստինա Արխիպովնան, ով 20 տարի սոսկ հիվանդապահ լինելով` վճռական պահին վիրահատություն է անում` արկի բեկորից ազատելով կոմիսարին, փրկելով կյանքը: Ընտանիքում «խելքի պակասությամբ»  ավելորդ իր, կահկարասի դարձած տանտիկնոջ՝ Քսենիայի զավեշտական դրությունը  յուրահմա է շեշտում Վաղարշ Վաղարշյան-Բուլիչովի հետ զուգախաղում (Գորկի, «Եգոր Բուլիչովը և ուրիշները», ռեժիսոր՝Զախավա)։ Մարդկային  խոր զգացմունքներով ու ապրումներով անհունորեն հարազատ, հարուստ մի կերպար էր Ալեխանդրո Կասոնայի «Ծառերը կանգնած են մահանում»  տրագիկոմեդիայի Գուլազյան-տատիկը։

      Երեք հարյուրից ավելի դեր է խաղացել ՀԽՍՀ և ԽՍՀՄ  պետական մրցանակների դափնեկիր ժողովրդական արտիստուհին՝ հայ, ռուս, արևմտաեվրոպական դասական և ժամանակակից պիեսներում։ Ստեղծագործական վերջին փոթորկուն թրթիռը Բրոուդիի տատիկն էր  (Ա.Կրոնին, «Բրոուդիի ամրոցը», 1963թ.):

 

Նվարդ ԱՍԱՏՐՅԱՆ